System Nerfol

Question 1

Swyddogaeth y system nerfol

Answer 1

1. ymateb i newidiadau i’r amgylchedd mewnol ac allanol
2. prosesu gwybdoaeth
   3.dechrau ymateb

Question 2

2 Prif system nerfol

Answer 2

1. ymennydd
2. madruddyn y cefn

Question 3

System Nerfol Perifferol

Answer 3

• gwneud parau o nerfau sy’n deillio o’r ymennydd a fadruddyn y gefn
• cynnwys nerfau synhwyraidd a echddygol

Question 4

Y System Nerfol: mathau o derbynyddion

Answer 4

1. derbynyddion golau yn y llygaid
2. derbynyddion sain yn y glust
3. derbynyddion blas ar y tafod
4. derbynyddion arogl yn y trwyn
5. derbynyddion cyffyrddiad, gwasgedd a thymheredd yn y croen
6. derbynddion canfod newid sefyllfa yn y glust , cydbwysedd

Question 5

Amrywiad o Dderbynyddion

Answer 5

• MECANODDERBYNYDDION : newid mewn symudiad, gwasgedd, tyfiant, disgyrchiant a seindonnau
• CEMODERBYNYDDION: blas, arogl
• ELECTRODDERBYNYDDION: tymheredd
• THERMODDERBYNYDDION : tymheredd
• FFOTODERBYNYDDION: goleuni, pelydrau electromagnetig

Question 6

Derbyn symbyliad ac Ymateb

Answer 6

1. TRAWSDDYGIAD: derbynyddion yn casglu gwybodaeth synhwyraidd ac yn ei thrawsnewid i ysgogiadau nerfol
2. TROSGLWYDDIAD: niwronau synhwyraidd y trosglwyddo y.n. i’r brif system nerfol (PSN)
3. PROSESU: PSN prosesu’r gwybodaeth fel gall yr anifail ymateb mewn modd addas i’r newidiadau yn yr amgylchedd

Question 7

Gweithred Atgyrch

Answer 7

1. DERBYNYDDION yn y croen yn cael eu symbylu wrth gyffwrdd a gwrthrych poeth
2. anfon ysgogiadau nerfol ar hyd y NERF SYNHWYRAIDD i fadruddyn y gefn
3. ysgogiadau’n teithio ar draws SYNAPS i NERF CYSYLTIOL yn madruddyn y cefn
4. neges yn cael ei pasio ar draws SYNAPS i’r NERF ECHDDYGOL mwyaf addas
5. nerf echddygol yn trosglwyddo’r neges i’r EFFEITHYDD yn y fraich sef y cyhyrau

Question 8

Madruddyn y Cefn

Answer 8

mae gweithrediadau gwirfoddol yn cynnwys yr hemisfferau cerebrol yn cyd-drefnu a throsglwyddo gwybodaeth frwy fadruddyn y cefn

Question 9

Swyddogaeth y madruddyn y cefn

Answer 9

trosglwyddo ysgogiadau i mewn ac allan o unrhyw bwynt penodol ar hyd y madruddyn, ac i drosglwyddo ysgogiadau i fyny ac i lawr y corff, gan cynnwys i mewn ac allan o’r ymennydd

Question 10

Nerfrwydau mewn organeb syml

Answer 10

• nid oes gan organebau syml lawer o dderbynyddion ac effeithyddion
  -Mae’r derbynyddion synnwyr yn ymateb i nifer fechan o ysgogiadau ac mae nifer yr effeithyddion yn fychan

Question 11

Sarff Nawpen (hydra)

Answer 11

• dim ymennydd na chyhyrau fel y cyfryw
• system nerfol a elwir yn nerfrwyd
• nerfrwydau yn cysylltu golaeudderbynyddion synhwyraidd gyda nerfgelloedd sy’n sensitif i gyffyrddiad ym mur y corff ac yn y tentaclau
• Nerfrwyd yn cynnwys nerfgelloedd syml gydag estyniadau byr wedi cysylltu gyda’i gilydd sy’n canghennu i wahanol gyfeiriadau
• trosglwyddir yr ysgogiadau yn araf

Question 12

3 math o niwron

Answer 12

1. SYNHWYRAIDD: cludo ysgogiadau o’r organebau synhwyro
2. ECHDDYGOL: cludo ysgogiadau o’r PSN
3. CYSYLLTIOL: derbyn ysgogiadau o’r niwron synhwyraidd ac yn cludo i niwronau motor eraill

Question 13

Nodweddion Nerf Echddygol

Answer 13

• gronigyn Nissl
• Dendridau
• Acson
• Nod Ranvier
• Cnewyllyn y gell schwann

Question 14

Gronigyn Nissl

Answer 14

grwpiau o ribosomau sydd wedi grwpio gyda’i gilydd
ymwneud a ffurffio sylweddau niwrodrosglwyddydd

Question 15

Dendridau

Answer 15

estyniadau sy’n derbyn ysgogiadau oddi wrth nerfgelloedd eraill ac yn cludo gwybodaeth tuag at y corffgell

Question 16

Acson

Answer 16

estyniad cytoplasmig sy’n orchuddio’r pilen, trosglwyddo ysgogiadau o’r cellgorff

Question 17

Nod Ranvier

Answer 17

mannau tenau sy’n bwysig o ran trosglwyddo ysgogiadau

Question 18

Cnewyllyn y Gell Schwann

Answer 18

cynnal y niwronau
gallent tyfu o amgylch acsonau’r nerfgell i ffurfio pilen fyelin brasterog amlhaenog sy’n bresennol yn systemau nerfol fertebretau yn unig

Question 19

trosglyddo wybodaeth o fewn y system nerfol

Answer 19

trosglwyddo ysgogiad nerfol

• trwy osod microelectrodau yn yr acsonau a mesur yr newidadau yn y wefr trydanol gwelwyd bod newidiadau yn y wefr tu fewn i bilen yr acson i gymharu a thu allan

Question 20

Potensial Gorffwys

Answer 20

• gelwir hyn yn potensial gorffwys yr acson - sef y gwahaniaeth potensial rhwng tu mewn a thu allan pilen pan nad oes -ysgogiad nerfol yn cael ei ddargludo
• nodweddiadol mae gan potensial gorffwys gwerthoedd minws

Question 21

Potensial Gorffwys: pam bod gwahaniaeth yn y wefr

Answer 21

1.trosglwyddir ionau Na a K ar draws y bilen yn erbyn graddiant crynodiad trwy cludiant actif
2. pympiau cyfnewid sodiwm-potasiwm sy’n cynnal y crynodiad dosbarthiad
3. mae dosbarthiad anwastad o ionau Na a K ar draws y bilen
4. Na yn symud allan o’r acson, K symud i fewn i’r acson
5. mae ionau Na yn pasio allan yn gyflymach nag mae’r ionau K yn pasio i fewn
6. gall ionau K tryledu yn ol allan yn gyflymach nag ionau Na
7.CANLYNIAD NET = tu allan i’r acson yn fwy positif na’r tu fewn

Question 22

Potensial Gweithredu

Answer 22

• pan fydd acson yn cael ei ysgogi, fydd newid yn y potensial ar draws y bilen, o werth mewnol o -70mV i werth allanol o +40mV - POTENSIAL GWEITHREDU
• dywedir bod y bilen wedi ei dadbolaru
• Canlyniad - cynnydd sydyn yn athreiddedd y bilen i Na sef y potensial gweithredu
• mae’n caniatau i Na lifo i mewn yn sydyn, sy’n dadbolaru’r bilen

Question 23

Ailbolaru

Answer 23

ar ol y dadbolaru hwn (llai nag eiliaid) mae’r ionau K yn tryledu allan ac mae hyn yn ailbolaru’r bilen

Question 24

Cyfnod Diddigwydd

Answer 24

1. mae gormod o K+ yn gadael wrth i’r pwmp K+/Na+ adfer y cydbwysedd ionig. Dyma’r cyfnod diddigwydd
2. yn ystod hwn nid oes modd cynhyrchu potensial gweithredu arall - sicrhau bod yr ysgogiad i un cyfeiriad yn unig ac yn cyfyngu ar yr amledd
3. yn ystod y cyfnod rhwng dadbolaru ac ailbolary ni all ysgogiadau goroesi

Question 25

olin osgliliosgop diagram madruddyn y cefn diagram nerf echddygol

Question 26

Deddf 'popeth neu ddim'

Answer 26

er mwyn i botensial gweithredol gael ei ffurfio, mae’n rhaid i’r symbyliad gyrraedd trothwy arddwysedd arbennig

Question 27

Derbyn Symbyliad ac ymateb

Answer 27

- derbynyddion yn trawsnewid yr egni o’r symbyliad yn botensial trydanol sydd mewn cyfranned a chryfder y symbyliad - gelwir y potensial graddedig hwn yn botensial derbynnydd neu botensial generadu

Question 28

Addasiad Synhwyraidd

Answer 28

wrth dderbyn symbyliad digyfnewid, bydd y mwyafrif o dderbynyddion yn peidio ag ymateb er mwyn peidio a gorlwytho’r system synhwyraidd a gwybodaeth ddiangen: addasiad synhwyraidd - bydd y potensial generadu yn lleihau yn raddol wrth ymateb i symbyliad parhaus - wedi iddo disgyn o dan y trothwy bydd y potensial gweithredu yn peidio

Question 29

Ffactorau sy'n dylanwadu ar gyflymder dargludo'r ysgogiad nerfol

Answer 29

1. Myeliniad 2. Diamedr yr Acson

Question 30

Myeliniad

Answer 30

- cyflymu cyfradd trawsyrru ysgogiadau drwy gynyddu’r pellter lle gall y ceryntau lleol achosi dadbolaru - mae myelin yn atal colli gwefr/ symudiad ionau o’r acson gan hefyd ynysu ac atal dadbolaru 1. mae bylchau rhwng celloedd Schwann o’r enw nodau Ranvier. Nid oes myelin yn bresennol yn y nodau 2. dim ond ar nodau Ranvier mae dadbolaru yn bosibl 3. dim ond ar y nodau/ lle nad oes myelin y gall potensial gweithredu ffurfio 4. dim ond yn y nodau y gall sianeli agor a chau 5. potensial gweithredu yn neidio o un nodyn i’r llall ac yn gwneud cylchedau lleol yn hirach gan trawsyrru ysgogiad nerfol yn gyglymach

Question 31

Diamedr yr Acson

Answer 31

- po fwyaf yw diamedr yr acson, mwyaf yw cyflymder y trawsyriad - mae cyflymder y trawsyrriad yn dibynnau ar hyn - fwyaf y diamedr, lleiaf y gwrthiant gan fod yr arwynebedd yn fwy sy’n caniatau mwy o gyfnewid ionau - mae angen ATP ar gyfer y broses (cludiant actif)

Question 32

Synaps

Answer 32

- nid oes gan niwronau gysylltiad uniongyrchol a’i gilydd - gwahanu gan fylchau bach o’r enw synapsau - prif swyddogaeth y synaps - trawsyrru gwybodaeth rhwng niwronau, trosglwyddo ysgogiadau i un cyfeiriad yn unig, gweithredu fel cysylltau a ddidoli ysgogiadau lefel isel

Question 33

Adeiledd Synaps

Answer 33

- rhan fwyaf o gysylltau rhwng niwronau ar ffurf synapsau cemegol - canghennau acsonau yn gorwedd yn agos at ddendridau niwronau eraill ond nid yn cyffwrdd a’i gilydd: bwlch o tua 20nm rhyngddynt - pan fydd ysgogiadau yn cael eu trawsyrru, mae’r bwlch hwn yn cael ei groesi gan niwro-drawsyrrydd sy’n cael ei secretu o bilen yr acson, ac sy’n tryledu ar draws y bwlch i symbylu pilen y dendriau

Question 34

Trawsyriant Synaptig

Answer 34

1. pan fydd ysgogiadau yn cyrraedd y bwlyn synaptig mae’r athreiddedd yn newid, gadael i ionau calsiwm fynd i mewn iddo 2. mewnlifiad ionau calsiwm gwneud i’r fesigl synaptig asio gyda’r bilen rag-synaptig 3. pan fydd y trawsyrrydd yn tryledu ar draws y hollt synaptig mae’n cydio wrth safle derbyn ar y bilen ol-synaptig gan ei dadpolaru 4. hyn yn cychwyn ysgogiad yn y niwron nesaf 5. bilen ol-synaptig cynnwys derbynyddion protein penodol ac mae’r moleciwlau’r trawsyrrydd yn cyfuno a’r rhain 6. unwaith iddynt cyfuno, sianeli protein agor y bilen gan adael i ionau sodiwm, dryledu o’r hollt i’r niwron ol-synaptig 7. os bydd y bilen yn cael ei dadpolaru ddigon, caiff potensial gweithredu ei gychwyn yn acson y niwron ol-synaptig 8. pan caiff asetylcolin ei ryddhau, mae’n cael ei ddinistrio’n gyflym gan ensymau yn yr hollt synaptig 9. felly mae ei effaith yn gyfyngiedig ac yn rhwystro ysgogiadau rahg rhedeg i’w gilydd 10. os nad oes digon o asetylcolin yn cael ei ryddhau ni fydd y bilen ol-synaptig yn cael ei hysgogi 11. adwaith cynhyrchu colin ac asid ethanoig rhain yn tryledu ol ar draws yr hollt synaptig ar gyfer cael eu defnyddio eto 12. sylwedd trawsyrru arall yw naroadrenalin. ceir hwn ynghyd ag asetylcolin yn y system nerfol awtomatig

Question 35

Effaith Cyffuriau

Answer 35

- dau fath o gyffuriau sy’n ymyrred a thrawsyriant synaptig: 1. CYFFURIAU CYNHYRFOL - cynyddu proses trawsyriant synaptig. Creu mwy o weithrediadau potensial yn y pilen ol-synaptig e.g. tobacco, cannabis, cocaine, heroin, ecstasi 2. CYFFURIAU ATALIOL - atal trawsyriant synaptig: llai o weithrediadau potensial yn mhilenni ol-synaptig e.e. pryfleiddiad