Wat is de NIPT(niet-invasieve prenatale test)?
- vrije DNA fragmenten in bloed moeder gekwantificeert
- vanaf 10wk
- trisomie 21(syndroom van Down, 96% betrouwbaar), 18(syndroom van Edwards, 98%) en 13(syndroom van Pateu, 53%)
- niet op geslachtschromosomen, kleine stukken DNA en mutaties
- bij afwijking invasieve prenatale diagnostiek en array
Wat zijn nevenbevindingen bij de NIPT?
- zeldzame autosomale trisomieën
- maternaal maligniteit(mamma, hematologisch, myoom): als teveel/weinig van meerdere chromosomen
- structurele chromosoomafwijking bij moeder of foetus
- maternale trisomie(mozaiek)
- tot placenta beperkte afwijking(CPM)
Wat is invasieve prenatale diagnostiek?
- Chorionvillusbiopsie(10-14wk): transabdominaal of transcervicaal
- Amniocentese(>15wk)
- Cordocentese: zelden
- Klein risico op miskraam
- array of WES op verkregen materiaal
Hoe kan de uitslag van de NIPT anders zijn dan de array?
NIPT test op vrije stukken placentair DNA in maternaal bloed, terwijl een array test op DNA v/d foetus -> bij een confined placental/fetal mosaicism kan uitslag anders zijn
- trisomic rescue: door meiotische segregratiefout diploide oocyt/spermatocyt -> in volgende celdeling 1 chromosoom uitgestoten -> verschillende chromosoompatronen in weefsels
Hierbij risico op uniparentale disomie(UPD)
- postzygotische mitotische non-dysjunctie: embryo/placenta bevat cellijnen met en zonder chromosomale afwijkingen
Wat is het doel van prenatale screening?
Reproductieve autonomie en wensouders in staat stellen weloverwogen keuze te maken
Dus niet zoveel mogelijk afwijkingen detecteren
Hoe werkt prenatale screening?
Vanuit overheid aangeboden, meedoen en vervolgonderzoek zijn niet verplict
- eerst counselingsgesprek
- anamnese: verwijzing naar centrum voor prenatale diagnostiek en klinisch geneticus als dragerschap, structurele afwijkingen in eerste graad, erfelijke afwijkingen of mentale retardatie in familie, miskramen
- NIPT
- SEO: 13 en 20 weken echo
Wat is SEO(structureel echoscopisch onderzoek)? Hoe kan iets gemist worden?
- 13-weken echo: in studieverband, aanlegstoornissen en sluitingsdefecten
- 20-weken echo: vaste lijst, hartafwijkingen en schisis
- structurele afwijkingen(fenotypering)
- missen: beperkte beeldvorming(adipositas, litteken), te klein of nog niet aanwezig
NB: hartafwijking niet bij 13 weken, bij 20 weken TD en brein afwijkingen niet(pas bij 30wk) - vervolgonderzoek: GUO
Wat is GUO(geavanceerd ultrageluidsonderzoek)?
- GUO-1: a priori verhoogde kans -> DM, hoog anti-ssA/B of anti-TSHr, teratrogene medicatie of genotsmiddelen, hoge stralingsbelasting, monozygote meerling, 1e graad verwant met structurele afwijking zonder genoomafwijking of meerdere afwijkingen in zelfde bloedlijm
- GUO-2: verdenking op afwijking bij eerder echo,
Afwijking gevonden: foetale therapie, wijziging beleid partus(tijd, locatie, plaats), abstinerend beleid, geruststelling, geen wijziging
Hoe werkt zwangerschapsafbreking?
- tot 24 weken mag het wettelijk
- daarna alleen gedoogd door OM in uitzonderlijke gevallen waarbij MDO beslist
Wat zijn indicaties voor prenatale diagnostiek?
- Verhoogde kans op foetus met bekende genoomafwijking: eerdere zwangerschap met foetus met genoomafwijking, genetische aandoening of dragerschap ouder, structurele chromosoomafwijking ouders
- na afwijkende NIPT
- Afwijkingen bij GUO(ook verdikte nekplooi)
- 2x mislukte NIPT obv te lage placentaire fractie
- Al eerder weefsel verzameld mbv prenatale diagnostiek
- Zwangerschap na ICSI/PID
- In bijzondere omstandigheden na counseling
Overig - Maternale seroconversie waarbij mogelijk foetale transmissie/echo passend bij foetale afwijking → PCR
- Foetaal hematologisch onderzoek
- Biochemisch onderzoek
Hoe wordt vruchtwater gemaakt? Wat kan de oorzaak van poly/oligohydroamnion zijn?
- <16wk diffusie uit vliezen huid
- daarna urine van foetus
- huid verhoornd -> minder permeabel
- vanaf 12wk maagvullin: foetus drinkt urine
Polyhydroamnion: te grote tong, obstructie, slokdarm fistel, neurologisch; diabetes gravidium
Oligohydroamnion: nieragenesie, urethrakleppen, placenta-insufficientie, gebroken vliezen
Hoe kun je de zwangerschapsduur op echo bepalen?
- CRL: lengte van kruin tot stuitje, tot 13-14wk
- hoofdomtrek
- buikomtrek thv lever -> als afwijkend tov zwangerschapsduur is dat negatieve/positieve dyscongruentie
- lengte femur
Wat is ventriculomegalie?
- op echo veel vocht in hersenen en uitgezette ventrikel
- kan hydrocefalus worden, hoofdomtrek is dan ook te groot
- oorzaken: genetische afwijking, infectie(zika, CMV, rubella, toxoplasmose), spina bifida, intercraniele bloeding
- prognose afhv onderliggend lijden
- diagnostiek: vruchtwaterpunctie, infectie pannel, MRI
Wat is de ziekte van Duchenne?
- X-linked recessieve mutatie in dystrofine eiwit
- 1/3500-4500 jongens
- klinisch: Duchenne en mildere Becker
- Symptomen(manifestatie 8mnd-4jr): laat lopen, mentale retardatie, moeilijkheid opstaan van grond, vaak vallen, moeilijk traplopen, pseudo-hypertrofie kuitspieren
- draagsters kunnen cardiomyopathie hebben
Wat is X-inactivatie?
- Vrouw inactiveert willekeurig 1 X-chromosoom per cel
- In blastocyst stadium
- Kan ongunstig zijn: fenotype variatie in draagsters
- Barr-body gevormd bij inactivatie
- X-inactivatie centrum(XIC): op q-arm, XIST gen → RNA coating initieert inactivatie
- Alle dochtercellen hebben zelfde X-inactivatie
Wat is hemofilie?
- tekort aan stollingsfactor VIII(A) of IX(B)
- X-linked recessieve overerving
- ernst bij mannen: afhv werking eiwit, in familie hetzelfde
- bij vrouwen variatie door X-inactivatie
Hoe werkt X-inactivatie bij abnormale x-chromosomen?
- X deletie: abnormaal chromosoom uit(ongunstig geactiveerde cellen gaan dood)
- Gebalanceerde translocatie: normaal chromosoom geinactiveerd(anders mis je ook stuk autosomaal DNA en XIC weg)
- Ongebalanceerde translocatie: abnormaal x chromosoom weg
Wat is het ethische kader bij medische hulp bij voortplanting?
- respect voor reproductieve autonomie
- niet-schaden
- weldoen(actief schade voorkomen of welzijn bevorderen): ook voor toekomstig kind
- rechtvaardigheid
Wat is het ethische kader bij screening?
- belangrijk gezondheidsprobleem
- respect voor autonomie: deelname is vrijwillig, recht op niet-weten
- niet-schaden: emotionele belasting, belasting behandeling
- weldoen
- rechtvaardigheid: doelmatig en voor iedereen toegankelijk
Hoe kan in twee families dezelfde mutatie voorkomen?
- verre familie: founder effect
- selectief voordeel: komt veel voor in populatie
- alleen dat gen veroorzaak die ziekte, andere mutaties in zelfde gen geven andere ziekte
- gevoeligheid genoom voor bepaalde mutaties
- genetische bottle neck
- toeval
Hoe bepaal je de graden van verwantschap?
Genetisch: hoeveel genoom deel je gemiddeld
- 0e graads(100%)= eeneiige tweeling broer/zus
- 1e graads(50%)= broer/zus, ouders, kind
- 2e graads(25%)= opa/oma, tante/oom, kind van broer/zus, kleinkind, half broer/zus
- 3e graads(12,5%)= nicht/neef, overgrootouders, oud oom/tante, achterkleinkind
Juridisch: hoeveel ‘lijnen’ tussen jullie in
- 1e graads: ouders, kind
- 2e graad: kleinkind, opa/oma, (half)broer/zus
- 3e graads: kind broer/zus, overgrootouders, oom/tante, achterkleinkind
Wat is een gebalanceerde reciproke translocatie?
Uitwisseling stukken tussen niet-homologe chromsomen
- drager heeft zelf geen klachten
- breuk midden in gen en autosomaal dominant
- kinderen wel: als in gameten chromosomen met translocatie en in ander zonder missen er genen(miskraam) of dubbel(mentale retardatie)
Wat is kwetsbaarheid?
Disbalans tussen risicofactoren en beschermende factoren
- risicofactoren: lichamelijk, depressie, huiselijk geweld, verslaving, verstandelijke beperking, geen veilige woonsituatie, ongewenst of tienerzwangerschap, migratieachtergrond, geen sociale steun
- beschermende factoren: veilige en steunende relatie, steunend informeel netwerk, zelfredzaam, open staan voor ondersteuning
Wat is sociale verloskunde?
Integrale zorg op maat
- naast medische aspecten ook leefstijl, psychische en sociale aspecten vrouw en gezin
- liefst al preconcetioneel
- samenwerking met andere artsen en partijen(gemeente, sociale domijn)
