Úttaugakerfið

Question 1

Adrenvirk lyf:

Answer 1

Blönduð verkun (alfa og beta)
- Adrenalín, noradrenalín, efedrín, amfetamín

Question 2

Viðmiðunarskömmtun adrenalíns:

Answer 2

• Í vöðva (im): 1,0 mg
• Í æð (iv): 0,1 mg
• Í hjarta: 0,1mg
  > Algengast og venjulega heppilegast er að gefa adrenalín í vöðva

Question 3

„Hrein“ beta verkun (adrenvirk lyf):

Answer 3

• Ísóprenalín var notað sem astmalyf
• Adrenalín var einnig notað við astma
• Galli: myndast fljótt þol og þarf þá alltaf stærri skammta og koma þá aukaverkanir (t.d. á hjarta og blóðrás)
• Ísóprenalín verkar á hjartað og lungnapípurnar, en minna á æðakerfið
• Það er skárra astmalyf en adrenalín (hvorugt notað lengur)
• “Sérhæfð” beta-2 verkun: Salbútamól, terbútalín. Mikið notuð sem lyf, m.a. við astma og til að valda slökun í legi.
• “Sérhæfð” beta-1 verkun: Prenalteról, notað við hjartabilun (svipað og dóbútamín)

Question 4

„Hrein“ alfa verkun (adrenvirk lyf)

Answer 4

• Metaramínól, etilefrín.
• Tiltölulega lítið notagildi. Alfa-1 virk lyf eru notuð við þvagleka (stress incontinence).

Question 5

Hvaða lyf er mikilvægast í ofnæmislosti?

Answer 5

• Adrenalín (gefið í ofnæmislosti)

Question 6

Hvaða lyf valda æðasamdrátti (Alfa)?

Answer 6

• Adrenalín
• Nefdropar
• Staðdeyfilyf

Question 7

Hvað er mydriasis (Alfa)?

Answer 7

• Víkkun á ljósopi augans
  > Notað við skoðun á augnbotnum (dæmi: phenylephrine)
  > Ef bólga er í lithimnu augans (iris) getur verið hætta á samvexti iris og augasteins. Með því að víkka ljósopið minnkar sú hætta.
  > Einnig er hægt að nota andkólínvirk lyf til að víkka ljósop augans, t.d.atrópín.

Question 8

Klínískt mikilvægar verkanir - Beta

Answer 8

Æðavíkkun (beta2):
- Hjartabilun, blóðrásartruflanir.

Hjarta (beta1):
- Hjartabilun, hjartalost (dóbútamín, prenalteról).
- Ekki hægt að nota nema í stuttan tíma vegna þolmyndunar.

Víkkun lungnapípna (beta2):
- Astma, ofnæmislost.

Slökun legs (beta2):
- Yfirvofandi fósturlát, ótímabær fæðing, erfið fæðing (til að hvíla konuna).
- Hægt er að stoppa (seinka) fæðingu með beta2 örvandi lyfjum.

Question 9

Hverjir eru fjórir megin flokkar and-adrenvirk lyfja?

Answer 9

1. Alfa-blokkar: Blokka alfa-viðtaka með samkeppnisblokkun. Ekki mjög mikilvægur flokkur.
2. Beta-blokkar: Blokka beta-viðtaka með samkeppnisblokkun.Mjög mikilvægur flokkur.
3. Blönduð verkun: Blokka bæði alfa- og beta-viðtaka.
   - Dæmi er amiodarone, carvedilol og labetalol
4. Lyf sem minnka magn þess noradrenalíns sem losað er úr adrenvirkum taugum: Ýmist beint eða með því að hindra upptöku noradrenalíns í geymslubólur. Þessi lyf eru lítið notuð vegna mikilla aukaverkana.
   - Dæmi er reserpín og guanetidin.

Question 10

Hvað gera Alfa-blokkar?

Answer 10

Blokka alfa-viðtaka með samkeppnisblokkun.

• Ekki mjög mikilvægur flokkur.

Fentólamín: Elsti alfa-blokkinn.
- Hefur komið að litlu gagni því það er álíka kröftugur alfa-1 og alfa-2 blokki. Veldur aukinni virkni sympatíska kerfisins.

Prazosin: Alfa-1 blokki.
- Gagnlegt lyf við háum blóðþrýstingi.

Question 11

Hvert er notagildi alfa-blokka?

Answer 11

1. Gegn háþrýstingi eru notaðir alfa-1 blokkar (prazósín) sem valda víkkun á bæði slagæðum og bláæðum.
2. Við hjartabilun, alfa-1 blokkar.
3. Við lélegri blóðrás í útlimum, alfa-1 (kannski alfa-1/alfa-2) blokkar. Hefur ekki reynst mjög gagnlegt.

Question 12

Hvað gera Beta-blokkar?

Answer 12

Blokka beta-viðtaka með samkeppnisblokkun.

• Rétt er að þekkja a.m.k. 1 blokka með ósérhæfða verkun (t.d. própranólól) og 1 með sérhæfða verkun (t.d. atenólól eða metóprólól).

Question 13

Beta blokkar - ábendingar

Answer 13

1. Hár blóðþrýstingur (arterial hypertension)
   2.Hjartaöng (angina pectoris)
   3.Hjartsláttaróregla (þ.m.t. tachycardia)
   4.Hjartabilun
   5.Handskjálfti
2. Mígreni
3. Gláka

Question 14

Beta blokkar - aukaverkanir

Answer 14

Aukaverkanir í >1%:
- Þreyta og slappleiki (3-5%), gengur oftast yfir á 1-2 vikum.
- Hægur hjartsláttur.
- Kaldir útlimir (alfa-verkun án mótvægis frá beta).
- Svefntruflanir, martraðir.
- Öndunarerfiðleikar.

Aukaverkanir 0,1-1%:
- Niðurgangur.
- Ógleði og uppköst.
- Þunglyndi (venjulega vægt).

Aukaverkanir <0,1%:
- Blóðflögufækkun.
- Ofskynjanir.
- Útbrot lík psoriasis.
- Augnþurrkur.

Question 15

Beta-blokka varúð?

Answer 15

• Astmi getur versnað
• Sykursýki getur versnað
• AV-blokk getur vernsað

Question 16

Ábendingar fyrir kólínvirk lyf

Answer 16

• Gláka
• Alzheimer’s sjúkdómur
• Þarmalömun (ileus) eða blöðrulömun
• Myasthenia gravis (vöðvalensfár)
• Móteitur við kurare
• Atrópíneitrun

Question 17

And-kólvínvirk lyf:

Answer 17

• Lyf sem blokka múskarín-viðtaka (samkeppnisblokkar)

Question 18

Ábendingar fyrir and-kólínvirk lyf

Answer 18

• Astmi
• Hægur hjartsláttur (bradycardia)
• Ógleði (ferðaveiki)
• Til að víkka sjáöldur

Question 19

And-kólínvirk lyf - aukaverkanir

Answer 19

> 1% (allar mjög háðar skömmtum og frekar meinlausar)
- Munnþurrkur (getur stuðlað að tannskemmdum)
- Augnþurrkur
- Sjónstillingarlömun
- Þvagtregða
- Hægðatregða
- Hjartsláttartruflanir