Viðgerð vefja

Question 1

Með hvaða hætti á viðgerð vefja sér stað? (2)

Answer 1

1. Endurnýjun
   - Vefurinn endurnýjar sig og fer í upprunalegt ástand
2. Græðsla með örverf
   - Ef vefurinn hefur ekki endurnýjunarhæfileika
   - Ef stoðþættir (parenchymal frumur) vefjar skemmast
   → Fibrosa

Endurnýjun og græðsla fara saman í mismiklu mæli eftir ýmsa áverka

Question 2

Viðgerð felur í sér

Answer 2

• Fjölgun á ýmsum frumugerðum
• Náin samskipti milli fruma
• Náin samskipti milli fruma og utanfrumuefnis (ECM)

Question 3

Hvaða frumur fjölga sér í viðgerð?

Answer 3

• Starfsfrumur (parenchyma) skemmda vefjarins til að koma aftur á eðlilegri uppbyggingu
• Æðaþelsfrumur við nýmyndun æða
• Fibroblastar við myndun örvefs => kollagen

Question 4

Útkoma viðgerðar fer eftir

Answer 4

• Framleiðslu vaxtarþátta sem hvetja til frumufjölgunar
• Viðbrögðum fruma við vaxtarþáttum
• Endurnýjunarhæfileikum fruma

Question 5

Hvaða frumur framleiða vaxtarþætti sem hafa áhrif á viðgerð vefja?

Answer 5

• Leukocytar/macrophagar sem taka þátt í bólgu

- Parenchymal/stromal frumur við vefjaskemmdir

Question 6

Hvernig hvetja vaxtarþættir frumufjölgun?

Answer 6

Bindast sérhæfðum viðtökum

• Aflétta bælingu á framvindu frumuskiptinga
• Koma í veg fyrir apoptosis
• Valda aukningu á framleiðslu próteina til undirbúnings frumuskiptinga

Question 7

Verkunarmáti vaxtarþátta (3)

Answer 7

Autocrine

• Aðalverkun á frumuna sjálfa
• Endurnýjun í þekjuvef (t.d. húð)

Paracrine

• Aðalverkun á nærliggjandi frumur
• Frumur í bólgusvari og viðgerð

Endocrine

• Verkun á fjarlægjar frumur
• Efni berast með blóði á verkunarstað

Question 8

Hvernig hefur ECM stuðningshlutverk?

Answer 8

• Tengsl milli fruma og ECM
• Styður við migration fruma
• Viðheldur réttri stöðu fruma (polarity)

Question 9

Hvernig hefur ECM áhrif á frumuvöxt og þroskun?

Answer 9

• Binst integrinviðtökum á frumum

- Mekanísk áhrif utan við frumuna hafa áhrif á tjáningar- og framleiðsluferli innan frumunnar

Question 10

Hvernig er ECM stoðgrind fyrir endurnýjun vefja?

Answer 10

• Heil grunnhimna og stroma er nauðsynlegt fyrir skipulagða endurmyndun vefja
• Labilar og stabilar frumur endurnýja ekki vefinn ef skemmdir eru á ECM heldur verðu til örvefur

Question 11

Viðgefð vefja er háð samspili ECM og fruma auk…

Answer 11

Vaxtarþátta!

• ECM geymir vaxtarþætti sem eru bæði lausir og bundnir við próteóglýkön
• Gott aðgengi er að vaxtarþáttum eftir skemmdir og við viðgerð

Question 12

Í hvaða vefjum verður endurnýjun?

Answer 12

Þeim með labilar og stabilar frumur

Endurnýjun er háð vaxtarþáttum!

Question 13

Hvaða stabilu frumur hafa mesta endurnýjunarhæfileika?

Answer 13

Lifrarfrumur

T.d. eftir hlutabrottnám vegna æxlis eða eftir lifrartransplant

Question 14

HGF (hepatocyte growth factor)

Answer 14

• Framleiddur af fibroblöstum, æðaþelsfrumum og non-parenchymal frumum í lifur
• Veldur fjölgun á hepatocytum og flestum þekjufrumum (t.d. húð, brjós, lungu)

Question 15

EGF/TGF-α

Answer 15

• Bindast sama viðtakanum => EGFR
• Eru mitogen fyrir hepatocyta og flestar þekjufrumur
• Við græðslu sára er EGF framleiddur af keratinocytum, macrophögum og öðrum bólgufrumum
• Í sumum krabbameinum er stökkbreyting í EGFR sem veldur stöðugri virkjun og því stöðugri skiptingu fruma

Question 16

Granulationsvefur (græðsluvefur) einkennist af…

Answer 16

1. Fibroblastafjölgun
2. Nýmynduðum, fíngerðum háræðum
3. Lausgert ECM

Question 17

Hvenær verður græðsla með örvef?

Answer 17

Ef vefjaskemmdir eru alvarlegar með skemmdum á:

• Parenchymal frumum og stromal vel
• Permanent frumur t.d. hjarta

Vefjaeyðing → granulationsvefur → örvefur

Question 18

Hvað einkennir græðslu með örvef?

Answer 18

1. Nýæðamyndun (angiogenesis)
2. Migration og fjölgun fibroblasta
3. Framleiðsla á ECM (örvefsmyndun)
4. Ummynun og þroskun örvefs

Question 19

Nýæðamyndun

Answer 19

• Angar vaxa út frá æðum sem fyrir eru á skemmda svæðinu vegna æðaútvíkkunar, aukins gegndræpis og losunar VEGF
• Þá verður migration æðaþelsfruma (EC) í skemmda svæðið og fjölgun EC í kjölfarið
• Svo verður hömlun á fjölgun EC og ummyndun í æðaholrými
• Myndun pericyta og sléttra vöðvafruma → þroskaðar æðar

Question 20

VEGF

Answer 20

• Myndaður fyrir tilstilli hypoxíu, TGF-alpha/beta
• Hvetur fjölgun og hreyfanleika EC

Þrengingar á kransæð => relatífur súrefnisskortur og við það verður myndun á nýjum æðum á svæðinu. Þessar nýju æðar geta svo bjargað ef upprunalega æðin lokast alveg!

Question 21

FGF-2

Answer 21

• Framleiddur af mörgum frumugerðum
• Hvetur fjölgun EC
• Hvetu migration macrophaga og fibroblasta á skemmd svæði

Question 22

Hvernig tekur ECM þátt í nýæðamyndun?

Answer 22

• Prótein í ECM styðja við EC

- Ensím brjóta niður ECM sem veldur migration EC

Question 23

Af hverju er bjúgur í granulationsvef?

Answer 23

Æðar í myndun og nýmyndaðar æðar eru lekar því tengsl EC eru ófullkomin. VEGF veldur einnig auknu gegndræpi æða

Question 24

Hvað einkennir örvefsmyndun þegar það líður á græðsluferlið?

Answer 24

• Fibroblöstum og nýjum æðum fækkar

- Framleiðslugeta fibroblastanna eykst en það eykur ECM → sérstaklega collagen sem eykur styrkleika örvefsins

Question 25

TGF-β

Answer 25

- Hvetur framleiðslu collagens, fibronectins og proteoglycans - Kemur í veg fyrir collagen niðurbort - Hindrar fjölgun lymphocyta og minnkar þannig bólguáhrif

Question 26

PDGF

Answer 26

- Framleiddur af EC, macrophögum og sléttum vöðvafrumum - Geymdur í blóðflögum - Hvetur migration og fjölgun fibroblasta, macrophaga og sléttra vöðvafruma

Question 27

Hvaða þættir hamla græðslu vefja? (5)

Answer 27

1. Sýkingar - Aukin bólga og vefjaskemmdir 2. Næringarástand - Minna um prótein og C-vítamín => minni collagenframleiðsla 3. Blóðflæðistruflun - Slagæðasjúkdómar (atherosclerosis) 4. Ónæmisbæling/sterameðferð - Minnkað bólgusvar, minni framleiðsla TGF-beta => minni örvefsmyndun og minni styrkur örs 5. Aðskotahlutsefni - Óhreinindi t.d. steinar eða sandur - Flísar t.d. tré, járn, gler

Question 28

Hvað felur græðsla húðsára í sér?

Answer 28

Endurnýjun þekju og örmyndun

Question 29

Hverjir eru fasar græðslu húðsára? (3-4)

Answer 29

1. Bólga 2. Myndun á granulationsvef 3. Framleiðsla á ECM og ummyndun örvefs 4. Samdráttur örs (í stærri sárum) Þetta fer eftir stærð sára Eðli sára → frumgræðsla vs. síðgræðsla

Question 30

Frumgræðsla sára

Answer 30

Gerist þar sem blæðing, vefjaskemmd eða vefjatap og bólga eru minni háttar og sárið hreint T.d. Græðsla skurðsára

Question 31

Ferli frumgræðslu

Answer 31

1. Blæðing → storknar → fibrin útfelling 2. Fibrin tengir sárbarmana veikt og hrúður af storknuðu blóði myndast á yfirborði 3. Á fyrsta sólarhring fjölgar neutrophilum við skurðbarmana og þeir migrera inn í fibrinstorkuna 4. Á öðrum sólarhing fjölgar háræðum og nálægar bandvefs- og æðaþelsfrumur skríða inn í fibrinið og frumur í yfirborðsþekjunni byrja að vaxa út á hrúðrið 5. Á næstu dögum fjölgar macrophögum á kostnað neutrophila, háræðum fjölgar og fibroblastar fara að mynda collagen 6. Eftir u.þ.b. fimm sólarhingra fyllir granulationsvefur skurðinn, collagen brúar skurðbarma og yfirborðsþekjan hefur náð að þekja sárið 7. Eftir 7-10 daga er yfirleitt búið að mynda það mikið collagen að sárið heldur án stuðnings (saumar teknir)

Question 32

Síðgræðsla

Answer 32

Gerist þar sem vefjatap verður meira - Stór, opin sár - Sársýking - Ulcer t.d. legusár

Question 33

Einkenni síðgræðslu

Answer 33

- Meiri storka/hrúður/fibrin - Meiri bólga/exudat/debris - Meiri granulationsvefur → meiri örvefur - Granulationsvefur fyllir upp í sárið frá botni og upp - Samdráttur öra vegna myofibroblasta í örinu - Stór húðsár → ↓ 5-10% af upprunastærð e. 6 vikur - Tímalengd fer eftir stærð sára

Question 34

Ör

Answer 34

Með tímanum þéttist örvefurinn, æðum fækkar og styrkleiki vex - Aukið collagenmagn - Aukin krossbinding og stærð collagenþráða

Question 35

Styrkleiki öra miðað við heila húð

Answer 35

- 70% með saumum - 10% þegar saumar eru teknir (e. ca viku) - 70-80% eftir þrjá mánuði

Question 36

Keloid

Answer 36

- Of mikil collagenmyndun → stór, upphækkuð ör | - Virðist erfðatengt og algengara í hörundsdökku fólki