Heiladingull

Question 1

Við hormónarannsóknir þarf að huga að ýmsu, þar með talið sveiflum í þéttni ýmissa hormóna. Eftir hverju er þessi sveifla og hvað er hentugra að mæla frekar en hormónið sjálft?

Answer 1

Sveiflur í þéttni ýmissa hormóna eru/geta verið vegna:

• Dagsrythma
• Púlsatífrar framleiðslu
• Mánaðarsveiflna

Það sem hentugra er þá að mæla er growth factorinn fyrir það hormón sem við viljum mæla.

Til dæmis varðandi vaxtarhormón, sem hefur sveiflukennda myndun, að þá notum við insulin like growth factor (IGF) er til þess að mæla fyrir því.

Question 2

Fremri hluti heiladinguls (adenohypophysis) framleiðir þrjár grúppur af hormónum

Answer 2

1. Corticotrophin-grúppa
2. Glycoprotein-grúppa
3. Somatotrophin-grúppa

Question 3

Corticotrophin-grúppa

Answer 3

Öll hormónin í þessum hópi eru peptíð sem eru án kolvetna og hafa frekar lítinn mólmassa.

a) Kortíkótrópín (ACTH)
b) Lípótrópín (precursor fyrir beta-endorfín)
c) Beta-endorfín og Met-enkefalín. (Ópióíð peptíð )
d) Melanócytstimulerandi hormón (MSH)

Question 4

Glycoprotein-grúppa

Answer 4

Hormón í þessum flokki eru byggð upp af alfa- og beta-keðjum. Alfa-keðjan er nánast alltaf eins hjá öllum hormónunum, en beta-keðjan er mismunandi.

a) Lútrópín (LH)
b) Follikúlótrópín (FSH): Myndast í gónadótróp frumum.
c) Thyrótrópín (TSH): Myndast í thyrótróp frumum.

Question 5

Somatotrophin-grúppa

Answer 5

Hormón í þessum hópi eru byggð upp af peptíðkeðju með 2-3 dísúlfíðbryggjum.

a) Prólaktín: Myndast í laktótróp frumum.
b) Vaxtarhormón: Myndast í somatotroph frumum.

Question 6

Þegar röskun er á þeim áhrifum sem hormón hafa að þá geta ástæður þess verið:

Answer 6

• Ofstarfsemi eða vanstarfsemi innkirtils.
• Truflun í starfsemi viðtaka hormónsins.
• Primer eða secunder sjúkdómur.

Question 7

Heiladingull skiptist í framhluta og afturhluta. Hvað heita þeir, hvor þeirra er af taugauppruna og hvað stjórnar þeim?

Answer 7

Framhluti heiladinguls = Adenohyophysis. Hann er af ectodermal uppruna og er undir áhrifum örvandi og bælandi hormóna frá undirstúku (áhrifinum er miðlað um portal æðakerfið í heiladingli).

Afturhluti heiladinguls = Neurohypophysis. Er af taugavefsuppruna og fær boð sín frá taugaendum sem koma frá undirstúki.

Question 8

Hvaða hormón eru mynduð í framhluta heiladinguls?

Answer 8

Það myndast 6 hormón í framhluta heiladinguls og eru það ACTH, FSH, LH og TSH, sem hafa áhrif á önnur endocrine líffæri, og síðan eru það vaxtarhormón (GH) og prólaktín, sem hafa áhrif beint á frumur ýmissa líffæra.

Question 9

Hverjir eru stjórnunarþættir (frá undirstúku) hvers hormóns og hvaða líffæri hafa hormónin áhrif á?

Answer 9

TRH –>örvar–> TSH => Skjaldkirtill

CRH –>örvar–> ACTH => Nýrnahettubörkur

GnRH –>örvar–> LH og FSH => Kynkirtlar

GHRH –>örvar–> GH => Lifur og aðrir vefir

Dópamín –>minnkar–> Prólaktín => Brjóst og aðrir vefir

Question 10

Lýsið afturhluta heiladinguls og segið hvaða hormón hann framleiðir.

Answer 10

Afturhluti heiladinguls er hluti af miðtaugakerfinu og er hann byggður upp af taugafrumum.

Í afturhluta heiladinguls eru tvö hormón framleidd, sem fara beint úr taugaendum út í blóðrásina.

• Arginin-Vasopressin (antidiuretic hormone = ADH = Ekki-pissa hormón)
• Oxytocin

Hormónin eru bæði peptíð sem eru 9 amínósýrur að lengd og er aðeins munur á tveimur amínósýrum á milli þeirra.

Question 11

Hvað örvar seytun arginin-vasopressins (ADH)?

Answer 11

• Hækkað osmólalitet
• Minnkað blóðrúmmál
• Stress, ógleði
• (Seytun í sjúkdómnum diabetes insipidus)

Question 12

Áhrif oxytocins

Answer 12

Oxytocin veldur:

• Vöðvasamdrætti legs, t.d. við fæðingu
• Örvar mjólkurtæmingu úr brjósti með því að hafa áhrif á vöðvafrumur brjóstaganga við brjóstagjöf.

Question 13

Próf Hvað veldur hyperprolactinemiu og hverjar eru afleiðingar hennar?

Answer 13

Orsakir hyperprolactinemiu geta verið stress (þ.m.t. blóðsýnataka), lyf (t.d. estrogen, fenóthíasín, metóklópramíd, alfa-metýldópa), primer hypothyroidismi (örvun frá TRH), heiladingulssjúkdómar, prolactinoma eða idiopatísk (skortur á dópamíni??).

Aleiðingar hyperprolactimeiu eru ófrjósemi og síðan eru blæðingartruflanir og galactorrhoea (mjólk lekur úr brjóstum) hjá konum, en hjá körlum eru einkenni oft staðbundin þrýstingseinkenni frá æxlinu, t.d. sjóntruflanir.

Question 14

Próf Hverjar eru orsakir og afleiðingar æxlis í heiladingli?

Answer 14

Einkenni heiladingulsæxla eru staðbundin, t.d. höfuðverkur, papilluoedema og sjónsviðstruflanir.

Heiladingulsæxli valda ofstarfsemi ákveðinna kirtla og vanstarfsemi kynkirtla (panhypopituitarism).

Question 15

Hvaða hormón er algengast að heiladingulsæxli seyti?

Answer 15

Prólaktín er algengast, svo eru það non-functional æxli, síðan æxli sem seyta GH, ACTH, FSH/LH og sjaldgæfast eru þau sem seyta TSH.

Question 16

Próf Hverjar eru orsakir og hver eru einkenni hypopituitarisma (= allur heiladingullinn sleginn út)?

Answer 16

Orsakir hypopituitarisma geta verið:

• Æxli
• Drep
• Trauma
• Meðfæddur galli
• Sýking
• Truflun í hypothalamus

Einkenni hypopituitarisma er mismunandi hjá börnum, konum, körlum og öldruðum.

• Hjá börnum verður skertur vöxtur og þroski.
• Hjá konum verður ófrjósemi og amenorrhoea.
• Hjá körlum minnkað libido og secunder kyneinkenni.
• Hjá öldruðum verður hypoglycemia og hypothermia.

Question 17

Vaxtarhormón

Answer 17

Hefur áhrif á (veldur) vöxt og þroska barna og unglinga.

Auk vaxtarhormóns þá hafa tyroxín, kortisól, kynhormón, insúlín og IGF áhrif á vöxt.

Question 18

Hvaða efni/þættir stjórna seytun vaxtarhormóns?

Answer 18

Svefn, amínósýrur, GHRH, æfing og álag valda aukinni seytun vaxtarhormóna.

Glúkósi og somatostatín valda hömlun á seytun vaxtarhormóna, sem og að vaxtarhormónin sjálf hafa neikvæða afturvirkni á undirstúku og IGF-1 (insulin-llike growth factor-1) frá lifur hefur neikvæða afturvirkni á undirstúku og framhluta heiladinguls.

Question 19

Hvaða orsakir geta verið fyrir of hægum vexti?

Answer 19

• Foreldrar lágvaxnir
• Erfðasjúkdómar
• Vannæring
• Systematískir sjúkdómar
• Sálrænir þættir
• Hormónatruflanir:
  
  • -> Skortur á vaxtarhormóni (sjaldgæft).
  • -> Vanstarfsemi skjaldkirtils
  • -> Cushing heilkenni.

Question 20

Hvaða orsakir geta verið fyrir ofvexti?

Answer 20

• Gigantism (börn)
• Acromegaly (fullorðnir)
• Congenital adrenal hyperplasia (CAH) (oftast nýburar)
• Hyperthyroidismi eða ofmeðhöndlun hypothyroidisma
• Erfðasjúkdómar (Marfan heilkenni, Klinefelter heilkenni).

Question 21

Próf Acromegalia

Answer 21

Einkenni eru gróft andlit, þykknun á mjúkvefjum, grófar hendur, prognathism, aukin svitamyndun og skert sykurþol eða sykursýki.

Acromegalia er greind með mælingu á vaxtarhormóni við venjulegt sykurþolspróf. S-IGF-1 er þá hækkað.

Question 22

Hverjar eru orsakir polyuriu?

Answer 22

• Sykursýki (diabetes mellitus)
• Hypokalemia
• Hyperkalsemia
• Krónísk nýrnabilun
• Diabetes insipidus
• Sálræn polydipsia (óhófleg vatnsdrykkja vegna mikillar þorstatilfinningar)