Beth yw genom?
Dilyniant basau/asidau niwcleig cyflawn yr organeb
Nod y Project Genom Dynol
- Adnabod pob genyn yn y genom dynol a chanfod ei leoliad
- Canfod dilyniant y 3 biliwn parau basau mewn DNA dynol
Prif canfyddiadau’r Project Genom Dynol
- 20,500 o enynnau ym modau dynol
- mwy o ailadrodd na roeddwn wedi amau
- Llai na 7% o wahaniaeth mewn grwpiau protein bodau dynol a llygod
Pa dull defnyddiodd y project genom dynol?
Dull dilyniannu Sanger - dilynniannu adrannau cymharol fach o DNA ar y tro
Cymerodd amser hir (o 1990 - 2000)
Camau’r dull dilyniannu Sanger
- DNA yn cael ei gopio i greu nifer o gopiau
- Gwresogi i wahanu’r 2 edefyn (torri’r bondiau H)
- Primyddion yn cael ei ychwanegu
- Rhannu lan mewn 4 tiwb
- Ychwanegu DNA Polymeras
- Ychwanegu 4 fath o dNTP’s (basau arferol)
- Ychwanegi 1 fath o ddNTP’s (dim OH ar garbon 3 - terfynnu cadwyn)
- Stopio’r dilyniant
- Gel electrofforesis i wahanu’r ddarnau
- Darllen o’r gwaelod i lan
Beth yw NGS?
Next generation sequencing/dilyniannu cenhedlaeth nesaf
Gallu dilyniannu genom cyfan mewn ychydig o oriau nawr
e.e wedi dilyniannu covid-19 mewn 6 awr o’i ddarganfod
Beth yw’r project genom 100K?
Astudio amrywiad o fewn y genom dynol ymhlith 100,000 o bobl yn y DU gydag NGS
Alluogi gwyddonwyr i sganio sampl DNA claf am ddilyniannau wedi’u mwtanu, a cymharu basau claf a fersiwn normal
Beth yw bwriad project genom 100K?
Creu rhaglen foesol a thryloyw yn seiliedig ar ganiatad
Cyfuno data dilyniannau a chofnodion meddygol i rhoi ddiagnoses i fwy o bobl
Materion moesegol ynglun defnyddio gwybodaeth genomau
- Perchnogaeth a’i chamddefnyddio
- Sgrinio embryonau i ganfod presenoldeb anhwylderau neu sicrhau nodweddion personol e.e lliw gwallt
- Sgrinio rheolaidd am anhwylderau oedolion a chamdefnyddio’r gwybodaeth
- Stigmateiddio cymdeithasol yn fwy na’r manteision
- Gwerth cwnsela genetig a’i defnydd
Pam dilyniannu genomau organebau eraill?
Edrych ar perthynas esblygol ac i warchod rhywogaethau yn y dyfodol
Engrhaifft o dilyniannu gemom organeb arall
Mosgito (Anopheles gambiae) yn cludo malaria (parasit plasmodium)
- Esblygiad cyflym i wrthsefyll pryfleiddiad yn rhwystro gwaith i geisio dileu’r clefyd
- Plasmodium yn gallu gwrthsefyll nifer o gyffuriau
Ond
- mae dilyniannu genom mosgito yn golygu bydd pryfleiddiad yn effeithio ar mosgito eto
ac
- mae dilynniannu genom plasmodium yn rhoi cyfle i datblygu mwy o gyffuriau effeithiol
Beth yw’r 2 rhan o greu proffil genetig?
- Adwaith cadwynol polymeras
- Gel electrofforesis
Adwaith Cadwynol Polymeras
- Gwresogi’r DNA i 95oC i wahanu’r 2 edefyn
- Oeri i 50-60oC fel all y paratowyr (primers) glynu wrth edefyn yr un
- Gwresogi i 70oC i sicrhau bod y DNA polymeras yn sefydlog yn thermol
- DNA polymeras yn ychwanegu niwcleotidau cyflenwol trwy ffurfio bondiau ffosffodeuester yn yr asgwrn cefn siwgr ffosffad
Ailadrodd
Ar ol 40 cylch = dros biliwn o gopiau o’r dilyniant targed o un darn o DNA
Gel electrofforesis
Gwahanu DNA yn ol maint
- Llwytho samplau DNA i’r ffynhonau ar un pen
- Rhoi foltedd ar draws y gel
- DNA yn cael ei denu at electrod positif: darnau llai yn symud trwy mandyllau yn y gel yn haws yn yr un amser a’r darnau mawr
6 defnydd i broffilio genetig
- Profion tadolaeth dynol
- Gwyddor fforensig
- Gefeilliaid (darganfod os ydynt yn monosygotig neu deusygotig)
- Brodyr a chwiorydd (os ydydnt wedi’i mabwysiadu
- Mewnfudo
- Astudiaeth esblygol (darganfod perthynas genetig rhwng aelodau o wahanol dacsonau)
